Opwaarderen winterverblijven in regio NO Brabant (2018)

Carlo Wijnen • 30 januari 2018

‘Alle goede bedoelingen ten spijt; er worden regelmatig nieuwe winterverblijven gemaakt, maar een enkele wordt ook zo afgewerkt dat er ook echt vleermuizen kunnen verblijven.’

Veel projecten starten vol enthousiasme; een mooie subsidie binnengehaald van een van de landschappen, provincie, gemeente of zelfs geheel op ‘eigen kosten’, spullen worden verzameld/aangeleverd en bouwen maar!

Toch gaat het daarbij vaak mis. Nieuwe winterverblijven worden regelmatig opgebouwd met gebruikte betonnen keerwanden. Deze wanden zijn spiegelglad en bedoeld voor het inkuilen van veevoer. Ze worden netjes tegen elkaar geplaatst, soms met een kleine kier. Voor het plafond gebruikt men vaak Stelconplaten, die onderling een bredere kier krijgen. Deze platen zijn vaak iets grover, en zijn voorzien van twee takelgaten. Deze gaten worden vaak het snelst bezet door Gewone Grootoren. (Het gebruik van Stelconplaten als plafonddelen is bouwtechnisch niet toegestaan, deze mogen enkel op een zandbed ingezet worden en dus niet als vrijdragende plafonddelen)

Met het plaatsen van een deur en het object geheel afdekken met een dikke laag aarde noemt men het geheel dan een voltooid winterverblijf.
Jammer genoeg werkt dat in de praktijk niet. De initiatiefnemers hebben goede bedoelingen, maar weten vaak niet hoeveel meer er nodig is om een verblijf te bouwen dat echt goed functioneert.

Wij bouwen winterverblijven anders. Vanaf de ingang — idealiter aan de korte zijde — creëren we meerdere sluizen. Dit vergroot de effectieve lengte van het verblijf en levert meer wegkruipplaatsen op. We gebruiken handvormbakstenen en vermijden betonblokken, Poriso of kalkzandsteen. Door deze stenen te laten metselen door iemand die niet “te netjes” werkt, ontstaan vanzelf open stootvoegen en holtes waar vleermuizen graag in wegkruipen. Een slingerend pad door het verblijf zorgt bovendien voor verschillende klimaatzones. Iedere hoek krijgt een eigen temperatuur, luchtvochtigheid en — wanneer er achterin nog een ontluchtingsgat zit — een mate van tochtwerking.

Veel mensen denken dat een winterverblijf tochtvrij moet zijn, maar dat klopt niet. Zelfs in de druktbezette mergelgroeves in Limburg tocht het. Zolang het niet waait, zorgt een beetje luchtstroming juist voor microklimaten die door de dieren gewaardeerd worden.

Betonnen wanden maken we eenvoudig ruwer door er poedertegellijm op te smeren met een grove lijmkam. Zo hebben de dieren meer houvast. Daaroverheen plaatsen we schaalvormen, omdat de meeste vleermuizen liever in een eigen holte hangen dan aan een vlakke wand. In het najaar van 2018 hebben we hier extra op ingezet door wegkruipstenen te plaatsen in verschillende winterverblijven. Door het plaatsen van wegkruipstenen in diverse winterverblijven is het aantal wegkruipmogelijkheden vergroot.

In Noordoostelijk-Brabant hebben we dankzij subsidie uit het voormalige LAL-potje van Brabants Landschap — gevuld door Provincie Noord-Brabant, de Postcode Loterij en Brabants Landschap — ongeveer zestig wegkruipstenen kunnen aanschaffen. Deze zijn geplaatst in winterverblijven in St. Oedenrode, Heeswijk-Dinther, Vinkel, Nuland, Oss, Lith, Demen, Herpen, Reek, Zeeland, Volkel, Odiliapeel, Gassel en Beers.

In Zeeland ligt op de oude locatie van het MOB-complex een voormalige waterreservoir/bluskelder. Toen Defensie vertrok, werd deze ruimte omgebouwd tot winterverblijf. Omdat het bouwwerk midden in het bos ligt, is het jarenlang een doelwit geweest voor vandalisme. Door de ruimte af te sluiten met een zware Stelconplaat probeerden we dit tegen te gaan, maar daardoor konden we ’s winters niet meer tellen. Met de subsidie konden we ook dit probleem aanpakken. De plaat — ooit zelfs met een 4x4 van zijn plek getrokken — is nu vastgezet met grote rvs-ankers. De toegang is vergroot en afgesloten met een hufterproof stalen deur met vleermuizensleuf. Binnen hebben we vier wegkruipstenen geplaatst.

Nu is het afwachten of de vleermuizen deze verbeteringen waarderen. Maar er staat hen in ieder geval niets meer in de weg.

Bekijk al onze projecten voor praktische tips en voorbeelden van wat wel en niet werkt.

Meer bekijken

< Ouder bericht

Nieuwer bericht >

Nieuwbouw Nabbegat - Zeeland (2025)

door Carlo Wijnen • 27 januari 2025

Nieuw vleermuiswinterverblijf in De Maashorst Waarom een tweede winterverblijf? In onze regio ligt het grootste aaneengesloten natuurgebied van Noord-Brabant: De Maashorst . Ruim 3.500 hectare aan prachtige natuur, maar tot voor kort slechts één vleermuiswinterverblijf. Dat kon natuurlijk beter. Ook de gemeente Maashorst dacht daar zo over. Daarom is in oktober 2024 gestart met de ontwikkeling van een tweede winterverblijf. Samen met bouwkundig tekenaar Paul van Hout hebben we een doordacht ontwerp gemaakt. In april 2025 ging de eerste schop in de grond. Door het nieuwe verblijf vlak bij het bestaande winterverblijf te bouwen ontstaat clustering. Dit vergroot de kans dat vleermuizen het nieuwe verblijf snel ontdekken. Bovendien groeit een cluster vaak harder dan twee losse locaties: 1 + 1 = 3 . Constructie en inpassing in het landschap Het nieuwe winterverblijf meet 9 × 6 meter en heeft een binnenhoogte van 2 meter . De fundering bestaat uit Stelconplaten die direct in het zandbed liggen, wat uitstekend werkt op droge zandgronden. Het hele gebouw ligt 75 centimeter onder maaiveldhoogte . Daardoor valt het niet op in het landschap en ontstaat in de winter een dun laagje water op de bodem. Dat houdt (bos)muizen buiten. De vleermuisingang is op het oosten gericht, zodat er geen direct zonlicht naar binnen valt en de natuurlijke winterkou bewaard blijft. Hufterproof en klimaatgericht ontwerp De dieren vliegen via een traliewerk van steigerbuizen door een gangetje naar de Cortenstalen toegangsdeur . Zowel deur als kozijn zijn van staal en blijven daardoor ook in vochtige wintermaanden goed te openen — iets wat bij houten deuren vaak misgaat. Om vandalisme te voorkomen zijn de stalen steigerbuizen gevuld met grit . Dit breekt een metaalslijpschijf zodra men zou proberen ze door te slijpen. In de deur zitten onderaan perforaties die zorgen voor een lichte luchtstroom, wat gunstig is voor het binnenklimaat. De invliegopening is 35 mm hoog, zodat marters niet naar binnen kunnen. Metselwerk dat microklimaten creëert Het metselwerk bestaat uit poreuze handvorm waalsteen formaat in zes varianten met elk een andere porositeit. Hardere stenen nemen minder vocht op dan zachtere. Door de stenen te mixen en her en der de stootvoeg weg te laten, ontstaan microklimaatjes die vleermuizen kunnen kiezen naar hun voorkeur. We vermijden stenen die nauwelijks vocht bufferen, zoals: Straatklinkers Betonstenen (zoals BIA-blokken) Poriso Kalkzandsteen Het metselwerk is steens uitgevoerd. Ook de binnenwanden zijn steens gemetseld, zodat vleermuizen in de open stootvoegen kunnen wegkruipen zonder in tocht te hangen. In totaal zijn er ongeveer 1200 open stootvoegen aangebracht over de volledige hoogte van de muren, wat zorgt voor veel variatie in temperatuur en luchtvochtigheid. Binnenwanden en klimaatdorpels creëren aparte compartimenten die elk hun eigen microklimaat hebben. Zo bufferen ruimtes met hogere dorpels meer warme lucht. (Zie onze andere projecten voor meer uitleg.) Plafond met duizenden wegkruipplaatsen Op het metselwerk liggen stroroosters . Deze vormen een sterk plafond en bieden ongeveer 1800 wegkruipplaatsen . Om te voorkomen dat er zand door de roosters valt, liggen er gebruikte stoeptegels op de openingen. We raden antiworteldoek af — geen plastic in de grond. Tussen de betonplaten ontstaan natuurlijke kieren, die door hun schuine kanten mooie wegkruipplekken vormen. Maar deze kieren kunnen ook toegangen worden voor gravende dieren. Daarom sluiten we deze altijd; (bos)muizen kunnen slapende vleermuizen aanvreten. Extra variatie door een verborgen ‘schoorsteen’ Een opgemetselde ‘schoorsteen’, volledig verborgen in het zandbed, zorgt voor nóg meer variatie in wegkruipmogelijkheden. Door zijn ligging heeft deze opbouw een ander klimaat dan de rest van het verblijf. Het zandbed boven het verblijf is 1 meter dik , wat bijdraagt aan een stabiele binnentemperatuur gedurende het hele winterseizoen. Klaar voor de toekomst Met deze nieuwbouw krijgt De Maashorst eindelijk de capaciteit die past bij zo’n groot natuurgebied. Door clustering, klimaatbewuste bouw en duizenden wegkruipplaatsen verwachten we dat de populatie overwinterende vleermuizen hier de komende jaren sterk zal groeien. Succes! De oplevering was oktober 2025, maar al bij de eerste NEM-Wintertelling medio januari 2026 troffen we twee gewone grootoorvleermuizen (Plecotus auritus) aan. Bekijk al onze projecten voor praktische tips en voorbeelden van wat wel en niet werkt.